Tìm hiểu về Ngũ Hành: Thuyết Vạn Vật của Trung Quốc

Ngũ Hành là một trong những khái niệm trọng yếu của văn hóa truyền thống Trung Quốc về các đặc điểm của tự nhiên và quy luật của sự thay đổi.

Các nhà vật lý vĩ đại nhất lịch sử như Stephen Hawking và Albert Einstein, đã dành cả cuộc đời để tìm kiếm một “Thuyết Vạn Vật thống nhất”, với hy vọng có thể giải thích mọi thứ trong vũ trụ: từ cơ chế hoạt động của não người, sự hình thành và thoái hóa của vật chất trên Trái Đất, cho đến quá trình sinh ra và chết đi của các thiên thể trong vũ trụ.

Khoa học vẫn luôn tìm kiếm một “Thuyết Vạn Vật” với hy vọng giải thích mọi điều trong vũ trụ. (Ảnh: Twitter)

Điều thú vị là cách đây hàng ngàn năm, người Trung Quốc cổ đại đã tìm ra “thuyết vạn vật” cho riêng mình, đó là Thuyết Ngũ Hành và quy luật tương sinh tương khắc. Theo thuyết này, Ngũ Hành gồm năm yếu tố là “kim, thủy, mộc, hỏa, thổ”, thông qua tác động tương hỗ và ức chế lẫn nhau mà tạo ra vạn sự vạn vật trong vũ trụ của chúng ta.

Ví dụ như nước (thủy) có thể giúp cây cối (mộc) phát triển xanh tươi, còn cây cối cung cấp gỗ làm nhiên liệu cho việc đốt cháy (hỏa),… đó là tương sinh. Mặt khác lửa có thể nung chảy kim loại (kim) và bị nước dập tắt,… đó là tương khắc. Năm yếu tố trong ngũ hành cùng tác động qua lại, giữ cho mọi thứ đều ở trong chừng mực có thể kiểm soát, từ đó duy trì sự cân bằng và hài hòa của thế giới.  

Ngũ Hành và quy luật tương sinh tương khắc. (Ảnh qua Wikipedia)

Thuyết Ngũ Hành nếu chỉ biết sơ lược trên bề mặt thì dường như có vẻ đơn giản, nhưng nội hàm thâm sâu của nó tầng tầng lớp lớp vô cùng phức tạp, tưởng chừng như không bao giờ có thể hiểu hết. Nó thâm nhập và thấm nhuần trong mọi khía cạnh của nền văn minh truyền thống: từ Trung Y, ẩm thuật, âm nhạc, đến phong thủy, kiến trúc, triết học, đạo đức,… Người hiện đại càng nghiên cứu thuyết này thì càng ngưỡng mộ trí huệ của cổ nhân.

Ngũ Hành trong nghệ thuật và kiến trúc

Dấu ấn của các yếu tố trong ngũ hành có mặt khắp mọi nơi trong lĩnh vực nghệ thuật và kiến trúc của Trung Quốc cổ đại.

Chẳng hạn như Tử Cấm Thành, hoàng cung của Trung Quốc cổ đại, được xây dựng với ba gam màu chính là vàng, đỏ, và xanh lá cây. Những màu sắc này không hề đơn giản là chọn cho vừa mắt thẩm mỹ, chúng đại diện cho các yếu tố “thổ”, “hỏa” và “mộc” trong ngũ hành, tương ứng với những thông điệp mang ý nghĩa tốt đẹp mà chúng mang đến. 

Tử Cấm Thành được xây dựng dựa trên Ngũ Hành. (Ảnh: Shutterstock)

Những dãy tường ở Tử Cấm Thành mang màu đỏ của hành hỏa, tượng trưng cho sự phồn vinh và thịnh vượng. Còn các mái nhà màu vàng thì thuộc về hành thổ, người xưa cho rằng Trái Đất là trung tâm của vũ trụ, nên màu vàng do đó là tượng trưng cho vị trí trung tâm và uy quyền của hoàng đế. Cũng vì vậy, trang phục truyền thống của các đời hoàng đế đều là màu vàng. Nhưng không phải tất cả các mái nhà trong thành đều có màu vàng, cung điện của các vị hoàng tử được lợp bằng ngói xanh, thuộc về hành mộc. Vì gỗ tượng trưng cho sự phát triển và sức sống mạnh mẽ nên nó phù hợp với lứa tuổi thanh thiếu niên đang dần trưởng thành.

Thư viện trong hoàng cung thì có sắc đen, nhiều người cho rằng điều này kém may mắn. Thực tế màu đen ứng với hành thủy, vì nước có thể khắc chế lửa, nên dùng nó để bảo vệ một cách tượng trưng cho nơi lưu trữ những quyển sách vô giá dễ bị bén lửa của triều đình. 

Ngũ Hành trong ẩm thực và y dược

Trọng tâm của cả ẩm thực và y học truyền thống Trung Quốc đều dựa trên ngũ hành. Điều mà ẩm thực truyền thống Trung Quốc hướng đến chính là sự cân bằng và hài hòa của các hương vị trong món ăn, từ đó đạt được cân bằng và hài hòa trong thân thể người. Mỗi yếu tố ngũ hành được liên kết với một mùi vị, một cơ quan nội tạng trọng yếu và một đặc tính năng lượng. 

Trung Hoa có nền ẩm thực vô cùng phong phú nhưng đều tuân theo ngũ hành để đảm bảo cân bằng và hài hòa giữa các mùi vị. (Ảnh qua Epoch times)

Ví dụ, hành kim trong ngũ hành được liên kết với hương vị cay nồng và đặc tính khô ráo, trong các cơ quan nội tạng thì phổi thuộc kim. Mùi vị cay nóng khiến người ta rất thoải mái trong suốt mùa lạnh và ẩm ướt, vì thức ăn cay liên kết với hành kim, chúng chống lại khí hậu bằng tính chất khô ráo và phân tán cái lạnh của mình. Các loại thảo mộc như gừng, tỏi, hành tây và mù tạt làm giảm sự tắc nghẽn trong phổi, kích thích lưu thông và tăng cường sự thèm ăn, rất thích hợp trong điều kiện khí hậu lạnh và ẩm.

Nhưng khi mùa nóng và khô đến, chúng ta thèm những thức ăn ngọt và mát như chè đậu xanh, sữa lúa mạch, sương sáo, và tào phớ. Điều này là bởi vì những thức ăn này có tính ẩm ướt, tính ngọt của hành thổ và tính mát mẻ của hành thủy, để chống lại khí hậu khô nóng.

Ẩm thực của Trung Quốc thật sự có thể đạt được hài hòa hoàn hảo giữa thực phẩm và hương vị, từ đó tăng cường sức sống và tuổi thọ của con người. Ví dụ, món sò điệp hấp có chứa tính mặn và mát mẻ của hành thủy, thì được bổ sung bởi vị cay và ấm của hành lá và tỏi từ hành kim. 

Tương tự vậy, y học truyền thống Trung Quốc nhấn mạnh rằng các triệu chứng và dấu hiệu bệnh phản ánh sự mất cân bằng năng lượng trong các cơ quan nội tạng của thân thể. Vì mỗi cơ quan được liên kết với một yếu tố của ngũ hành, nên bằng cách áp dụng lý sinh khắc của các yếu tố này, bổ sung cái đang thiếu và ức chế cái bị dư thừa, người ta có thể khiến cơ thể cân bằng trở lại và chữa được bệnh.

Các danh y Trung Quốc xưa đều áp dụng quy luật Ngũ hành sinh khắc để trị bệnh. (Ảnh minh họa qua sohu)

Đương nhiên những điều này chỉ là mặt ngoài đơn giản đến mức thô thiển của ẩm thực và y học Trung Quốc, nội hàm bên trong còn thâm sâu ảo diệu hơn rất nhiều, tất cả đều chỉ dựa trên thuyết Ngũ Hành.

Ngũ Hành và Ngũ Đức của Nho giáo

Ngũ Đức của Nho giáo, còn gọi là “Ngũ Thường”, gồm Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín, cũng có liên hệ mật thiết với ngũ hành.

Khổng Tử là người sáng lập Nho giáo. (Ảnh qua nghiencuulichsu)

Nho giáo được nâng lên thành hệ tư tưởng chính thống của Trung Quốc từ thời nhà Hán, một trong những đại diện là triết gia Đổng Trọng Thư, tư tưởng của ông có kết hợp lý thuyết về Âm Dương và Ngũ hành. Ông tin rằng vũ trụ bị chi phối bởi những quy luật này, nên con người cần phải thuận theo chúng thì mới có thể sinh tồn và phát triển được. 

Theo Đổng Trọng Thư, Ngũ Đức của Nho giáo tương ứng với ngũ hành như sau:

Nhân tương ứng với hành Mộc, tượng trưng cho sự phát triển và hòa hợp với tự nhiên,

Nghĩa tương ứng với hành Kim, tượng trưng cho sự vững mạnh và kiên cường,

Lễ tương ứng với hành Thủy, tượng trưng cho sự cung kính và khiêm nhượng,

Trí tương ứng với hành Hỏa, tượng trưng cho ánh sáng của trí huệ,

Tín tương ứng với hành Thổ, tượng trưng cho sự kiên định, chắc chắn và không thể bị lay động.

Chân dung Đổng Trọng Thư. (Ảnh qua read01)

Giống như sự cân bằng hài hòa của Ngũ Hành, con người nên sở hữu cả năm đức tính này, ít nhất thì ở mức độ cơ bản. Đổng Trọng Thư còn cho rằng tại các giai tầng khác của xã hội thì nên chú trọng vào các đặc điểm khác nhau của ngũ đức, như vậy mới có thể đảm bảo xã hội được vận hành tốt nhất.

Ví dụ những người ở giai tầng cao như quan lại và hoàng tộc nên đặt trọng tâm vào Nhân, Lễ và Tín. Ở vị trí đứng trên vạn người, người cầm quyền nên có lòng nhân từ để đảm bảo rằng có thể chăm lo thật tốt cho nhân dân.

Những người ở giai tầng thấp hơn, như dân thường, nên nhấn mạnh vào Nghĩa, Trí, Tín. Trí không chỉ là học vấn mà còn là kiến thức về mặt đạo đức, không có nó thì người ta không biết cách tu dưỡng đức hạnh của mình. Việc giáo dục đạo đức cho giới trẻ nên được ưu tiên.

Tuy nhiên, dù ở cấp bậc nào thì cũng phải nhấn mạnh vào Tín. Đổng Trọng Thư cho rằng cũng như đất là nền tảng của mọi vật, Tín là cơ sở cho bốn đức tính còn lại, nếu không giữ được lòng dạ ngay thẳng và liêm chính thì các đức tính còn lại sẽ suy yếu và nhanh chóng bại hoại.

Nhân sinh quan, vũ trụ quan, và tư tưởng chính trị của Đổng Trọng Thư được trình bày trong cuốn sách “Xuân thu phồn lộ”  của chính ông. Các quan điểm này đã được chấp nhận rộng rãi và cung cấp nền tảng cho chính trị chính thống của Trung Quốc trong suốt mấy trăm năm tiếp theo.

Thế Di (t/h)

Danh Mục : Phương Đông
x